حركت و مسيرى دارند ، مىبينيد اين مسير عجيب است ، اين مسير به سوى يك تكاملى است ، به سوى هدف و مقصدى است . آن وقت روى اين فكر مىكنيد كه چه قوه‌اى ، چه نيرويى ، چه چيزى وجود دارد كه اين موجود مقصد و هدف خودش را پيدا مىكند ؟ مثل همين مثالى كه عرض كردم . شما مىبينيد كودكى نوزاد براى اولين بار از مادر متولد مىشود ؛ من در حيوانات ديده‌ام ، در بچهء انسان من خودم تجربه ندارم ولى در بچه‌هاى حيوان به چشم خودم ديده‌ام ، بچهء اسب از مادر متولد مىشود ، كوشش مىكند بايستد ، هنوز هم . . . كه خيلى هم به زحمت مىايستد . كوشش مىكند كه سر جايش بلند شود ، مىافتد ، دو بار ، سه بار ، بالاخره مىايستد . تا مىايستد اين پوزه‌اش را كج مىكند ، هى مىگردد اين طرف و آن طرف ، هى خودش را مىمالد به شكم مادر ، تا پستان را پيدا مىكند . هيچ سابقهء ذهنى ندارد ، هيچ تجربه و آزمايشى ندارد . اين مسألهء هدايت است ، غير از نظمى است كه در دستگاه موجود اين حيوان الآن وجود دارد ، يك حساب ديگرى است كه خيلى هم مرموز است . هنوز علم نتوانسته اينها را كشف كند كه چيست ، ولى هست ، چنين چيزهايى وجود دارد . پس ما اگر از طريق دوم كه اسم اين راه را راه علمى و شبه فلسفى گذاشتيم [ پيش برويم ] - كه علم به طور مستقيم در اينجا خدا را به ما نشان نمىدهد ولى به طور غير مستقيم به ما كمك مىكند به اين نحو كه آنچه كه ما پايه قرار مىدهيم موجودات و واقعيات محسوس و مشهود خود ماست - مىگوييم هر چه را كه ما انكار كنيم ، اينهايى كه الآن مىبينيم : اين ستاره ، اين خورشيد ، اين ماه ، اين زمين ، اين گياه ، اين حيوان ، اين انسان ، اينها را كه انكار نمىكنيم . گاهى مىگوييم اينها چگونه پيدا مىشوند و پيدا شده‌اند ؟ گاهى مىگوييم اين نظم در اينها و اين تشكيلات در اينها ، اعضا و جوارح در اينها با اين حسابهاى دقيق چگونه به وجود آمده ؟ گاهى هم روى هدايت اينها بحث مىكنيم . اما آن راهى كه ما اسمش را مىگذاريم راه فلسفى ، آن راهى است كه اصلا در آن راه احتياج نيست كه ما مخلوقات و واقعيات موجود و محسوس را پايه قرار بدهيم . اينها هم نباشند ، ما با يك نوع محاسبه ، با يك نوع تقسيم ذهنى و عقلى خدا را اثبات مىكنيم . اين ديگر مىشود فلسفى محض . حالا از اين راههايى كه گفتيم ، آن راه فطرت كه عرض كرديم همين مقدارى كه عرض شد كافى است يعنى ما براى آن ديگر نمىخواهيم بيشتر از اين بحث كنيم ،